مزایای اقتصادی جام جهانی برای کشورهای میزبان؛ برنده واقعی جام جهانی ۲۰۲۶ چه کسی بود؟

سه تابلوی نتیجه که تماشاگران نمی‌بینند

فینال جام جهانی ۲۰۲۶ تمام شده است. بازیکنان اسپانیا جام را بالای سر برده‌اند، هواداران ورزشگاه را ترک می‌کنند و روی نمایشگر، نتیجه مسابقه دیده می‌شود. اما پشت این صحنه، سه تابلوی نتیجه نامرئی هم وجود دارد.

تابلوی اول متعلق به فیفاست: حق پخش، اسپانسرها و فروش بلیت. تابلوی دوم حساب دولت‌ها و شهرهای میزبان را نشان می‌دهد: هزینه امنیت، حمل‌ونقل و آماده‌سازی شهر. تابلوی سوم هم برای هتل‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها و سایر کسب‌وکارهای محلی است.

نکته عجیب اینجاست که نتیجه روی این سه تابلو یکسان نیست. ممکن است فیفا سود بزرگی به دست آورد، یک رستوران بهترین ماه فعالیتش را تجربه کند و شهرداری همچنان با کسری بودجه روبه‌رو باشد.

پس برنده اقتصادی جام جهانی ۲۰۲۶ چه کسی بود؟ برای رسیدن به پاسخ، ابتدا باید ببینیم پول این مسابقات دقیقاً چگونه جابه‌جا می‌شود.

تا 28 مرداد 1405، صورت‌های مالی نهایی و حسابرسی‌شده این دوره منتشر نشده است.

پول جام جهانی وارد کدام جیب می‌شود؟

نباید تصور کرد که درآمد جام جهانی فقط نصیب کشور میزبان می‌شود؛ بلکه این درآمد در سه کیف پول پخش می‌شود.

کیف پول فیفا از فروش حق پخش تلویزیونی، قراردادهای اسپانسری، بلیت، بسته‌های میهمان‌نوازی و مجوز استفاده از برند پر می‌شود. بخش اصلی این پول متعلق به فیفاست، نه کشور میزبان.

کیف پول دولت و شهرها ابتدا برای امنیت، حمل‌ونقل، خدمات شهری و آماده‌سازی ورزشگاه کشور میزبان خرج  می‌کند. در مقابل، دولت ممکن است از مالیات هتل‌ها، رستوران‌ها و فروشگاه‌ها درآمد داشته باشد؛ هرچند فیفا و برخی شرکایش معمولاً از معافیت‌های مالیاتی برخوردارند.

کیف پول اقتصاد محلی با هزینه‌کرد هواداران پر می‌شود. مسافر فقط بلیت نمی‌خرد؛ برای اقامت، غذا، تاکسی، خرید و تفریح هم پول می‌پردازد.

گزارش‌ها معمولاً از «اثر اقتصادی» هم صحبت می‌کنند. این اثر شبیه موجی است که پس از انداختن سنگ در آب ایجاد می‌شود: گردشگر به رستوران پول می‌دهد، رستوران از نانوایی خرید می‌کند و کارکنان هر دو مجموعه بخشی از دستمزدشان را دوباره خرج می‌کنند. به همین دلیل، اثر اقتصادی می‌تواند چندبرابر پول اولیه باشد؛ اما این عدد، سود دولت میزبان نیست.

چرا کشورها برای میزبانی رقابت می‌کنند؟

اولین منفعت، گردشگری است. هواداران برای چند هفته تقاضای بزرگی وارد هتل‌داری، حمل‌ونقل، غذا و خرده‌فروشی می‌کنند. اگر تجربه خوبی داشته باشند، ممکن است بعداً دوباره به آن کشور سفر کنند.

دومین منفعت، اشتغال است؛ البته بسیاری از مشاغل رویداد موقت‌اند؛ بنابراین، عبارت «صدهزار شغل ایجاد شد» بدون دانستن مدت این مشاغل می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

سومین منفعت، زیرساخت است. جام جهانی می‌تواند ساخت مترو، فرودگاه یا جاده موردنیاز مردم را سریع‌تر کند. اما اگر ورزشگاهی ساخته شود که پس از مسابقات استفاده کافی ندارد، به «فیل سفید» تبدیل می‌شود: ساختمانی چشمگیر که نگهداری‌اش گران‌تر از منفعت آن است.

منفعت چهارم، تبلیغ جهانی کشور است. ارزش دیده‌شدن یک مقصد در برابر میلیاردها بیننده به‌سادگی محاسبه نمی‌شود، اما می‌تواند در سال‌های بعد به جذب گردشگر و سرمایه‌گذار کمک کند.

جام جهانی ۲۰۲۶؛ بزرگ‌ترین مسابقه بدون ساخت ورزشگاه جدید

جام جهانی ۲۰۲۶ با ۴۸ تیم، ۱۰۴ مسابقه و ۱۶ شهر میزبان، بزرگ‌ترین دوره تاریخ بود. آمریکا ۷۸ مسابقه و کانادا و مکزیک هرکدام ۱۳ مسابقه برگزار کردند. بااین‌حال، مهم‌ترین ویژگی اقتصادی این دوره تعداد مسابقات نبود: هیچ ورزشگاه کاملاً جدیدی برای جام جهانی ساخته نشد.

آمریکای شمالی به‌جای ساختن خانه‌ای تازه برای یک مهمانی ۳۹روزه، از خانه‌های مجهز موجود استفاده کرد. همین تصمیم خطر باقی‌ماندن ورزشگاه‌های بلااستفاده را کاهش داد و مدل ۲۰۲۶ را از برزیل، روسیه و قطر متمایز کرد.

درآمد و هزینه جام جهانی ۲۰۲۶

فیفا پیش‌بینی کرد خود جام جهانی ۲۰۲۶ حدود ۱۱ میلیارد دلار درآمد ایجاد کند. یک روز پیش از فینال نیز رئیس فیفا گفت درآمد کل چرخه مالی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ احتمالاً از ۱۵ میلیارد دلار عبور می‌کند.

گزارش اثر اقتصادی مسابقات هزینه مستقیم فیفا را حدود ۳٫۷۶ میلیارد دلار برآورد کرده بود؛ بنابراین فاصله مقدماتی درآمد و هزینه مستقیم مسابقات به بیش از ۷ میلیارد دلار می‌رسد؛ هرچند این عدد با سود نهایی و حسابرسی‌شده فیفا برابر نیست.

همان گزارش کل مخارج مرتبط با رویداد را ۱۳٫۹ میلیارد دلار اعلام کرده بود: ۷٫۵ میلیارد دلار هزینه‌کرد گردشگران، ۳٫۸ میلیارد مخارج فیفا، ۱٫۸ میلیارد هزینه عملیاتی شهرهای میزبان و ۹۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری ثابت.

رویترز در جریان مسابقات، مجموع مخارج عمومی و فیفا را با ارقام به‌روزتر حدود ۵٫۵ میلیارد دلار برآورد کرد و ۲۰۲۶ را یکی از کم‌هزینه‌ترین دوره‌های سه دهه اخیر دانست.

مقایسه با دوره‌های قبل

جدول زیر نشان می‌دهد درآمد مستقیم مسابقات برای فیفا چگونه رشد کرده است:

* درآمد اعلام‌شده ۲۰۱۰ فروش بلیت را شامل نمی‌کرد.
** رقم ۲۰۲۶ مقدماتی است.

در طرف میزبانان، آفریقای جنوبی حدود ۳ میلیارد دلار، برزیل حدود ۱۱٫۳ تا ۱۱٫۷ میلیارد و روسیه حدود ۱۱٫۸ تا ۱۴٫۲ میلیارد دلار برای آماده‌سازی هزینه کردند. در قطر، ساخت ورزشگاه‌ها حدود ۶٫۵ میلیارد دلار خرج داشت؛ اما رقم مشهور ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیارد دلاری، مترو، فرودگاه، جاده، هتل و دیگر پروژه‌های برنامه توسعه ملی را نیز شامل می‌شود. صندوق بین‌المللی پول منفعت کوتاه‌مدت قطر از گردشگری و درآمدهای مرتبط را معادل ۰٫۷ تا ۱ درصد GDP این کشور برآورد کرده است.

چطور یک کشور واقعاً از جام جهانی سود می‌برد؟

میزبان زمانی شانس بیشتری برای موفقیت دارد که از ورزشگاه‌های موجود استفاده کند، فقط زیرساختی را بسازد که مردم بعداً نیز به آن نیاز دارند و قراردادها و معافیت‌های مالیاتی را شفاف نگه دارد.

همچنین باید کاری کند پول گردشگران در اقتصاد محلی باقی بماند؛ یعنی فروشندگان کوچک، رستوران‌های بومی و جاذبه‌های اطراف شهر نیز به زنجیره رویداد متصل شوند.

پاسخ معما: برنده واقعی جام جهانی ۲۰۲۶ چه کسی بود؟

اکنون می‌توانیم سه تابلوی ابتدای مقاله را دوباره ببینیم. روی تابلوی اول، فیفا برنده قطعی اقتصادی است: درآمد مسابقات تقریباً سه برابر هزینه مستقیم برآورد شد و از همه دوره‌های قبل بالاتر رفت.

روی تابلوی سوم، بسیاری از هتل‌ها، رستوران‌ها و شرکت‌های حمل‌ونقل نیز برنده شدند؛ اما شدت رونق در همه شهرها یکسان نبود و بخشی از هواداران ممکن است فقط جای گردشگران عادی را گرفته باشند.

نتیجه تابلوی دولت‌ها هنوز قطعی نیست؛ چون گزارش‌های حسابرسی شده منتشر نشده‌اند. بااین‌حال، آمریکا، کانادا و مکزیک یک موفقیت مهم داشتند: بزرگ‌ترین جام جهانی تاریخ را بدون ساخت ورزشگاه جدید برگزار کردند؛ بنابراین، شاید نتوانیم هنوز آن‌ها را برنده مالی قطعی بدانیم، اما مدل میزبانی ۲۰۲۶ از نظر کنترل هزینه، هوشمندانه‌ترین الگوی چند دوره اخیر بود.

پاسخ نهایی این است: جام جهانی خودبه‌خود کشور میزبان را ثروتمند نمی‌کند. برنده واقعی کشوری است که برای چند هفته هیجان، هزینه‌ای چند ده‌ساله نسازد.